เจ้าประคุณ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (มานิต ถาวรเถระ ป.ธ.๙)
สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ รูปที่ ๗ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
พระสุปฏิปันโน ผู้ปักธง “กรรมฐาน” กลางมหานคร


ตำนาน สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์

               ตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะที่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ มีขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๖ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยทรงพระกรุณาโปรดสถาปนา พระพิมลธรรม (เขมาภิรโต ยัง ป.ธ.๘) วัดโสมนัสวิหาร เป็นสมเด็จพระราชาคณะ ในราชทินนามนี้เป็นรูปแรก

               แต่เดิมมา ตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะเป็นตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ ในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น แบ่งการปกครองคณะสงฆ์เป็น ๓ คณะ คือ คณะเหนือ คณะใต้ และคณะอรัญวาสี โดยมีสมเด็จพระราชาคณะเป็นเจ้าคณะใหญ่ ดังนี้

               สมเด็จพระวันรัตน์                 เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะเหนือ

               สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์    เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะใต้

               สมเด็จพระพุฒาจารย์            เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะอรัญวาสี
                                                            
(ตำแหน่งนี้ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระพุฒาจารย์ตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ เป็นต้นมา)

               ในครั้งนั้น แต่ละคณะต่างปกครองโดยไม่ขึ้นแก่กัน สำหรับคณะอรัญวาสีนั้นไม่มีวัดขึ้นในปกครอง  เพราะวัดอรัญวาสีที่อยู่ในฝ่ายเหนือฝ่ายใต้ก็รวมขึ้นอยู่ในปกครองของเจ้าคณะนั้น ๆ แต่ยังคงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายอรัญวาสีไว้เพราะมีหน้าที่ต้องตามเสด็จพระเจ้าแผ่นดิน

               มาในรัชกาลที่ ๓ ทรงตั้งคณะกลางขึ้นเป็นคณะพิเศษขึ้นต่อกรมหมื่นนุชิตชิโนรส วัดพระเชตุพน ซึ่งต่อมาในรัชกาลที่ ๔ ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาเป็น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ที่ สมเด็จพระสังฆราช และ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลนั้น

               ถึงรัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนา หม่อมเจ้าพระพิมลธรรม (ทัต) วัดพระเชตุพน เป็นที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะกลาง ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะอรัญวาสี จึงเป็นอันยกเลิกไปตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา  และสมเด็จพระราชาคณะที่ สมเด็จพระพุฒาจารย์ ก็เป็นตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะกลางตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

               สำหรับคณะธรรมยุต ซึ่งได้รับการยกขึ้นเป็นคณะหนึ่งในรัชกาลที่ ๔ มีเจ้านายทรงปกครองในฐานะเจ้าคณะใหญ่ต่อเนื่องมากล่าว คือ  สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์  ทรงดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่มาตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ ถึงกลางรัชกาลที่ ๕ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส  ทรงดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ ตั้งแต่กลางรัชกาลที่ ๕ มาจนถึงปลายรัชกาลที่ ๖ ในคณะธรรมยุตจึงไม่มีตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะเจ้าคณะใหญ่สำหรับคณะ

               ฉะนั้น ในตอนต้นรัชกาลที่ ๖ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะเจ้าคณะใหญ่ สำหรับคณะธรรมยุตขึ้นอีกตำแหน่งหนึ่งคือ  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ โดยทรงพระกรุณาโปรดสถาปนา พระพิมลธรรม (เขมาภิรโต ยัง ป.ธ. ) วัดโสมนัสวิหาร  ในตำแหน่งที่สมเด็จพระมหาวีรวงศ์นี้เป็นรูปแรก แต่โดยที่ในขณะนั้น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุตอยู่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์จึงดำรงตำแหน่งสมเด็จ พระราชาคณะเจ้าคณะใหญ่ผู้ช่วย

               สำหรับราชทินนามที่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์นั้น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโวรส ทรงนิพนธ์ขึ้นใหม่เดิมทีทรงพระดำรินามสำหรับสมเด็จพระราชาคณะตำแหน่งนี้ว่า สมเด็จพระธรรมวีรวงศ์ แต่เมื่อนำไปปรึกษากับพระพิมลธรรม (ยัง) ผู้ซึ่งจะได้รับสถาปนาในตำแหน่งนี้ ท่านบอกว่าไม่ค่อยชอบนามนี้  สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ จึงทรงแก้ไขใหม่เป็น "สมเด็จพระมหาวีรวงศ์"

               เนื่องจากประเพณีในทางปกครองของคณะธรรมยุต มีเจ้านายทรงปกครองในฐานะเจ้าคณะใหญ่ต่อเนื่องมาจนถึงรัชกาลที่ ๘ เมื่อหมดเจ้านายผู้สูงศักดิ์ปกครองในฐานะเจ้าคณะใหญ่แล้วคณะธรรมยุตก็นิยมเลือกสมเด็จพระราชาคณะ  ในคณะธรรมยุตที่มีอาวุโสสูงสุดในทางสมณศักดิ์ให้ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่  เป็นประเพณีปฎิบัติสืบต่อกันมาจนบัดนี้  ฉะนั้น สมเด็จพระราชาคณะที่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ บางรูปเท่านั้นที่ได้ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุต  แต่ตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะที่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์นี้  ก็ได้ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาต่อเนื่องมาโดยตลอด ดังนี้

               รูปที่ ๑  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์  (เขมาภิรโต ยัง ป.ธ.๘)   วัดโสมนัสวิหาร
                           พ
.. ๒๔๕๓ – ๒๔๗๔

               รูปที่ ๒  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์  (ติสฺโส อ้วน ป.ธ. )       วัดบรมนิวาส
                           พ
.. ๒๔๘๒ – ๒๔๙๙

               รูปที่ ๓  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์  (อุฏฺฐายี จวน ป..)      วัดมกุฎกษัตริยาราม
                           พ
.. ๒๔๙๙ – ๒๕๐๘

               รูปที่ ๔  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์  (ธมฺมธโร พิมพ์ ป..)    วัดพระศรีมหาธาตุ
                           พ
.. ๒๕๐๘ – ๒๕๑๗

               รูปที่ ๕  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์  (ธมฺมสาโร วิน ป.. )    วัดราชผาติการาม
                           พ
.. ๒๕๑๘ – ๒๕๓๖

               รูปที่ ๖  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์  (อุฑาฒิโม ทิม ป.. )    วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม
                           พ
.. ๒๕๓๖ –   ๒๕๔๓

               รูปที่ ๗  สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (ถาวโร  มานิต  ป.ธ. ๙)   วัดสัมพันธวงศ์
                           พ.ศ. ๒๕๔๔ – ปัจจุบัน

               เจ้าประคุณ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (ถาวรเถระ) วัดสัมพันธวงศ์ เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร จึงถือเป็นประวัติศาสตร์แห่งตำแหน่งพระราชาคณะที่ "สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ รูปที่ ๗ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์"

               วันที่ ๒๙ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๕๐ เจ้าประคุณสมเด็จ พระมหาวีรวงศ์ (ถาวรเถระ) เจริญอายุวัฒนมงคลครบ ๙๐ ปี คณะศิษยานุศิษย์ได้จัดงานฉลองอายุวัฒนมงคล ๙๐ ปี สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (ถาวรมหาเถระ) เป็นงานใหญ่ของวัดสัมพันธวงศ์ โดยตั้งคณะทำงานชุดต่าง ๆ เพื่อจัดงานนี้เป็นงานใหญ่เป็นพิเศษ และในการฉลองอายุวัฒนมงคล ๙๐ ปีนี้ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ทรงรับงานฉลองอายุวัฒนมงคลไว้ในพระบรมราชินูปถัมภ์ พร้อมทั้งพระราชทานผ้าไตร ดอกไม้ น้ำสรง ถวายเจ้าประคุณ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ ยังความปลาบปลื้มปิติเป็นอย่างยิ่งแก่คณะสงฆ์วัดสัมพันธวงศ์ ศิษยานุศิษย์ พุทธบริษัท สมาชิกวัดสัมพันธวงศ์

 
มหาเถรประวัติ
เจ้าประคุณ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (มานิต ถาวรเถระ ป.ธ.๙)
วัดสัมพันธวงศาราม วรวิหาร เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร
พระสุปฏิปันโน ผู้ปักธง “กรรมฐาน” กลางมหานคร
 
 
   
   
   
   
   
   
   
 
               หมายเหตุ :

              ในการจัดงานฉลองอายุวัฒนมงคลครบ ๙๐ ปี สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (มานิต ถาวรมหาเถระ) ได้จัดทำมหาเถรประวัติ เจ้าประคุณ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ ฉบับพิเศษ เพิ่มเติมจากประวัติเดิมของท่าน โดยในการจัดทำหนังสือนี้ คณะผู้จัดทำได้เดินทางไปยังพื้นที่จริงตามที่มีการกล่าวถึงในประวัติเดิม ใช้เวลาในการเดินทางตามรอยเจ้าประคุณสมเด็จฯ สองวันหนึ่งคืน คณะที่เดินทางไปมี ท่านเจ้าคุณ พระราชมงคลเมธี (ปราโมทย์ นาควํโส) เมื่อครั้งยังเป็น พระครูปลัดสัมพิพัฒนวิริยาจารย์ เลขานุการวัดและผู้ช่วยเจ้าอาวาสสัมพันธวงศ์และเลขานุการในเจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นหัวหน้าคณะ ในคณะประกอบด้วย พระมหาสำรวย นาควโร พระมหาดำรง ธมฺมปญฺโญ พระมหาอาทิตย์ อภินนฺโท คุณเกรียงไกร ภู่ระย้า และคุณพัชรี ธีรามาตย์ เดินทางไปตามรอยเจ้าประคุณสมเด็จฯ ในครั้งนี้

              การเดินทางเริ่มต้นที่จังหวัดอำนาจเจริญ - จังหวัดนครพนม - จังหวัดขอนแก่น ซึ่งเป็นจุดสำคัญในประวัติของท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ สรุปออกมาเป็นประวัติที่บันทึกเพิ่มเติมจากประวัติเดิม (ตามลิงค์ด้านบน)
 
ปรับปรุงหน้านี้ครั้งล่าสุด